Dereń jadalny – jak uprawiać krzew o cennych owocach?

Dereń jadalny to wyjątkowy krzew, który łączy walory ozdobne z użytkowymi. Wczesną wiosną zachwyca żółtymi kwiatami pojawiającymi się jeszcze przed liśćmi, latem dojrzewają czerwone owoce o właściwościach leczniczych, a jesienią liście pięknie się przebarwiają. Z owoców można sporządzić słynną dereniówkę i liczne przetwory, a przy tym krzew jest łatwy w uprawie i całkowicie mrozoodporny.

Dereń jadalny – wygląd i charakterystyka

Dereń jadalny, znany botanicznie jako Cornus mas, to wolno rosnący krzew o kulistej koronie. Ostatecznie osiąga wysokość nawet do 7 metrów, tworząc rozłożystą, malowniczą formę. Jego wąskie i zaostrzone liście latem są zielone, a jesienią przebarwiają się na kolor od bladoróżowego do pomarańczowego.

Największym atutem derenia jadalnego jest bardzo wczesne kwitnienie – już w lutym lub marcu, jeszcze zanim ukażą się liście, krzew pokrywa się drobnymi, żółtymi kwiatami zebranymi w pęczki. Te wczesne kwiaty są cennym źródłem pokarmu dla pierwszych owadów zapylających, które budzą się po zimie. Spektakl żółtego kwitnienia na nagich gałęziach to jeden z pierwszych oznak nadchodzącej wiosny.

Pod koniec lata, od lipca do października w zależności od odmiany, dojrzewają jadalne owoce – czerwone, wydłużone jagody przypominające kształtem małe śliwki. Wczesne odmiany rozpoczynają owocowanie w połowie sierpnia, późne zaś w październiku. Owoce należy sprawnie zbierać, bo szybko opadają.

Dereń jadalny ma bardzo istotną cechę biologiczną – brak przemienności w owocowaniu. To oznacza, że owocuje regularnie co roku, w przeciwieństwie do wielu krzewów owocowych, które po obfitym plonie w jednym roku, w następnym owocują znacznie słabiej.

Owoce derenia jadalnego – smak i właściwości lecznicze

Owoce derenia jadalnego charakteryzują się słodko-kwaśnym smakiem. Można je spożywać na surowo, choć świeże są dość cierpkie. Są też świetnym składnikiem do wypieków, deserów i przetworów – dżemów, konfitur, syropów i nalewek. Suszone mogą stanowić przyprawę do marynat. Nie w pełni dojrzałe, po ukiszeniu, przypominają oliwki w smaku i teksturze.

Bardzo ceniona jest otrzymywana z owoców derenia nalewka zwana dereniówką. Ta tradycyjna nalewka cieszyła się popularnością już u naszych dziadków i wciąż jest chętnie przygotowywana przez miłośników domowych przetworów.

Owoce derenia jadalnego posiadają liczne właściwości lecznicze i są cennym surowcem farmaceutycznym. Zawierają dużo witamin z grupy C, P i A oraz makro i mikroelementów, w tym żelaza, fosforu, wapnia, potasu, cynku i miedzi. Dzięki dużej zawartości żelaza preparaty z derenia mają zastosowanie w leczeniu anemii i ogólnego osłabienia organizmu, poprawiają także stan włosów, paznokci i skóry.

Owoce mogą pomóc w dolegliwościach trawiennych, biegunce i kolce żołądkowej. Działają także moczopędnie i przeciwzapalnie, dzięki czemu poprawiają pracę nerek oraz dróg moczowych. Zawierają pektyny, garbniki i przeciwutleniacze, które wspomagają procesy przemiany materii.

Również liście, kora i korzenie derenia jadalnego są cennymi surowcami farmaceutycznymi i od wieków były wykorzystywane w medycynie ludowej.

Jak uprawiać derenia jadalnego?

Dereń jadalny jest rośliną o niewielkich wymaganiach uprawowych, co czyni go idealnym krzewem do przydomowych ogrodów. Preferuje stanowisko zaciszne, słoneczne do półcienistego. W pełnym słońcu najobficiej owocuje, ale całkiem dobrze radzi sobie także w lekkim cieniu.

Uprawa derenia jadalnego udaje się na glebach średnio żyznych, piaszczysto-gliniastych, zasobnych w wapń. Gleba powinna być stale umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym lub zasadowym. Dereń jadalny gorzej znosi gleby kwaśne – w przeciwieństwie do większości innych dereni, które preferują gleby kwaśne.

Jest w pełni mrozoodporny i wytrzymuje temperatury do -40°C, co oznacza, że bez problemu można go uprawiać w całej Polsce. Nie wymaga okrywania na zimę, nawet młode rośliny.

Termin sadzenia zależy od typu sadzonki. Jeśli kupiliśmy roślinę z gołym korzeniem, sadzimy ją wczesną wiosną lub jesienią, przycinając korzenie na długość około 15 centymetrów. Podobnie postępujemy z pędami, skracając je lekko. Rośliny w pojemnikach możemy sadzić przez cały okres wegetacyjny.

Przygotowanie dołu polega na umieszczeniu w nim ziemi próchniczej i zwięzłej, aby zatrzymała wodę i składniki pokarmowe. Jeśli rośliny są przesuszone, można zanurzyć ich korzenie w wodzie na kilka minut przed sadzeniem. Umieszczamy rośliny w dole na takiej głębokości, na jakiej rosła. Po posadzeniu ziemię ubijamy dookoła rośliny i obficie podlewamy.

Pielęgnacja i cięcie derenia jadalnego

Nawożenie derenia jadalnego ograniczamy do minimum – wystarczy jedna aplikacja na początku sezonu wegetacyjnego. Krzew dobrze reaguje na nawozy organiczne, szczególnie dobrze rozłożony obornik lub kompost. Unikaj nadmiaru azotu, który może stymulować wzrost kosztem owocowania.

Cięcie derenia jadalnego należy przeprowadzić wiosną po kwitnieniu, prześwietlające koronę i wycinając zagęszczające się gałęzie. Dzięki temu światło dotrze do wnętrza korony, co poprawi jakość owoców.

Aby zapobiec starzeniu się krzewu, co dwa lub trzy lata wycinaj u nasady kilka najstarszych pędów. Nowe pędy będą lepiej się rozwijać, liczba kwiatów będzie większa, a w konsekwencji uzyskasz więcej cennych owoców. To prosty zabieg odmładzający, który przedłuży żywotność i produktywność krzewu.

Jeśli planujesz uformować żywopłot z derenia jadalnego, musisz pamiętać o przeprowadzeniu cięcia już w pierwszym roku. Główne cięcie żywopłotu przeprowadza się pod koniec zimy lub wczesną wiosną, w okresie wegetacji możliwe jest cięcie korekcyjne. Krawędzie boczne powinny tworzyć trapez, aby dolne części rośliny dostawały więcej światła i mogły się odpowiednio rozwijać.

Odmiany derenia jadalnego

Odmiany derenia jadalnego są plenne, odporne na mróz i mogą być uprawiane w całej Polsce. Wyselekcjonowano wiele odmian o różnych terminach owocowania, wielkości owoców i plonowaniu.

Wśród polskich odmian zarejestrowano osiem: 'Bolestraszycki’, 'Dublany’, 'Paczoski’, 'Szafer’, 'Florianka’, 'Podolski’ i 'Słowianina’. Największe owoce mają odmiany 'Bolestraszycki’, 'Dublany’, 'Florianka’ i 'Szafer’, najmniejsze zaś 'Juliusz’.

Prym w uprawie derenia jadalnego wiedzie od lat Ukraina, gdzie cały czas prowadzone są prace hodowlane. Znane są także odmiany bułgarskie jak 'Kasalnak’ i 'Shumensky’, czeskie jak 'Sokolnicky’ i 'Ruzynsky’, słowackie jak 'Devin’, 'Titus’ i 'Santana’.

Austriacka odmiana 'Jolico’ wchodzi w owocowanie nawet na jednorocznych szczepach. Jej owoce są duże, barwy ciemnoczerwonej i dojrzewają jako jedne z ostatnich na przełomie września i października.

Szczególne walory ozdobne posiada dereń jadalny 'Variegata’, który zachwyca czerwonymi przebarwieniami jesiennymi i ciekawą, kremową obwódką liście. Jest to odmiana bardziej ozdobna niż użytkowa.

Rozmnażanie i zastosowanie derenia jadalnego

Dereń jadalny można rozmnożyć z nasion, z sadzonek zielnych lub półzdrewniałych. Na większą skalę rozmnaża się przez okulizację na początku sierpnia lub szczepienie na dzikich siewkach dereni.

Przy rozmnażaniu z nasion siewki mogą nie powtarzać cech rośliny matecznej i w owocowanie wchodzą dopiero po kilkunastu latach. Przy rozmnażaniu z sadzonek zielnych pobieranych na początku czerwca nie wszystkie odmiany ukorzeniają się równie łatwo.

Do amatorskiego rozmnażania najczęściej wykorzystuje się sadzonki półzdrewniałe pobierane w drugiej połowie czerwca. Powinny mieć po 2-3 węzły i 10-15 centymetrów długości. Zanurzamy je w ukorzeniaczu i umieszczamy na 2-3 centymetry głębokości w podłożu złożonym z torfu wysokiego i perlitu w proporcji 1:1. Podczas ukorzeniania wymagana jest wysoka wilgotność powietrza. Sadzonki powinny zimować w pomieszczeniu o temperaturze dodatniej, a na miejsce stałe wysadza się je wiosną lub jesienią.

Krzewy derenia jadalnego mogą być sadzone pojedynczo jako solitery, świetnie sprawdzają się również sadzone jako żywopłoty. Jest polecany do uprawy w miastach ze względu na odporność na zanieczyszczenia. Doskonale wygląda jako samotnik na tle trawnika lub w grupach z innymi krzewami ozdobnymi.

Czytaj też: 

Dereń – uprawa, gatunki, odmiany i przycinanie krzewów ozdobnych

Dereń rozłogowy – uprawa, odmiany i pielęgnacja Cornus sericea

Dereń kousa – uprawa, odmiany i pielęgnacja efektownego krzewu

Dereń kwiecisty – uprawa, odmiany i pielęgnacja Cornus florida

Dereń pagodowy – uprawa, odmiany i pielęgnacja Cornus controversa

Dereń biały – uprawa, cięcie, rozmnażanie i odmiany Cornus alba